هدایتگر اصلی در فرایند تحقیق، استاد راهنماست. استاد مشاور نقشی کمرنگ تر دارد، به ویژه در مواقعی که انتخاب یک استاد مشاور نه به دلیل نیاز واقعی بلکه به دلیل مقررات آموزشی است. گاه ممکن است انجام یک پژوهش نیازمند دو هدایتگر با دو تخصص جداگانه باشد. در این موارد، استاد مشاور به دلیل تخصص ویژه اش که متفاوت از استاد راهنماست انتخاب می شود و نقش وی در مواردی که به حوزه تخصصش مربوط می شود پررنگ است. اما در سایر موارد، وی بازوی فکری ثانویه دانشجو و استاد راهنماست. البته مهم است که دانشجو از این منبع فکری نهایت استفاده را ببرد اما به هر حال باید متوجه باشد که هدایتگر و بعضاً منبع اصلی تأثیر بر تصمیم ها و فرایند پژوهش استاد راهنماست و نه استاد مشاور. لذا اگر هم بناست چیزی در فرایند پژوهش به پیشنهاد و نظر استاد مشاور تغییر کند باید با موافقت و آگاهی استاد راهنما باشد.

استاد مشاور به عنوان ناظر بر فرایند اجرای پژوهش در مواردی که استاد راهنما تشخیص دهد، دیدگاه های مشورتی خود را در اختیار اســتاد راهنما و دانشــجو قرارمی دهد. اما معمولا تصمیم گیرندۀ اصلی در هدایت پایان نامه، اســتاد راهنماســت و استاد مشاور بیشتر دربارۀ کلیات موضوع، روش تحقیق و چگونگی مرور منابع یا موارد مشابه دیدگاههای خود را ارائه می دهد. البته این نقش مشاوره ای به هیچ وجه به معنای کم اهمیت بودن جایگاه اســتاد مشــاور در فرایند پژوهش و تدوین پایان نامه نیســت. بلکه این نوع تقسیم بندی کار به نوعی نشان از ســهم بیشــتری است که از استاد راهنما انتظار می رود و دانشــجو نباید برای تمام جزیٔیات کار خود به استاد مشاور مراجعه کند. البته در عمل بســیار دیده شده اســت که استادان مشاور با حوصلة فراوان و با ســخاوتمندی قابل تقدیری در تمام مراحل تحقیق، دانشجویان را از دانش و تخصص خود بهره مند ســاخته اند، و به نوعی همچون اســتاد راهنمای دوم هدایت پایان نامه را همراه با استاد راهنمای اصلی برعهده داشته اند. داوران، که حداقل یکی از آنان از دانشگاه دیگری انتخاب می شود، در زمینه موضوع موردمطالعه تخصص کافی دارند و خود صاحب آثار و تحقیقات متعددی در آن زمینه هستند. از اینرو، انتظار می رود استادان داور با توجه به تجربه و تخصصی که دارند بتوانند پایان نامه یا رســاله ارایه شــده را منتقدانه و منصفانه ارزیابی کنند. متن پایان نامه یا رساله مدتی قبل از تاریخ دفاع برای داوران ارسال می شود تا آنان وقت کافی برای مطالعه آن داشــته باشــند. پس از مطالعه متن، آنان در جلســة دفاع حاضر می شوند و پس از شنیدن توضیحات دانشجو، پرسشهای خود را مطرح می سازند و انتظار دارند دانشجو از عهدۀ پاسخگویی به این پرسشها برآید.